ملاعبدالله بهابادی یزدی و بیت ملالی؛ متولیان و سدانهداران حرم امام علی(ع) در آینه منابع تاریخی
بقلم :دکتر حسن عبدی پور ،استاد دانشگاه و عضوهیات علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
چکیده
خاندان ملاعبدالله بهابادی یزدی، مشهور به بیت ملالی، از برجستهترین خاندانهای علمی و مذهبی در تاریخ نجف اشرف به شمار میروند که طی نسلهای متوالی نقش مؤثری در تولیت، سدانهداری و خزانهداری حرم مطهر امام علی(ع) ایفا کردهاند. این پژوهش با تکیه بر منابع نخستین رجالی و تاریخی، به واکاوی ریشهها، ابعاد و پیامدهای اجتماعی و فرهنگی این منصب در ساختار سنتی و حیات علمی–اجتماعی نجف میپردازد. نتایج بررسیها بیانگر آن است که بیت ملالی با تکیه بر امانتداری، وثاقت و شایستگی علمی، سالیان متمادی عهدهدار منصب تولیت و سدانگی آستانه علوی بودهاند و نام ایشان در اسناد رسمی حرم و وقفنامهها با احترام و اعتماد ثبت شده است. این مقاله ضمن تحلیل جایگاه و کنش اجتماعی بیت ملالی، بر نقش تعیینکننده این خاندان در حفاظت، مدیریت و پیشبرد اهداف حرم امام علی(ع) تأکید کرده و استمرار این منصب را نشانگر اعتماد فراگیر و منزلت فرهنگی–تاریخی آنان در سپهر تشیع و نجف میداند.
کلیدواژهها
ملاعبدالله بهابادی یزدی؛ بیت ملالی؛ تولیت؛ سدانهداری؛ حرم امام علی(ع)؛ نجف اشرف؛ خاندان علمی؛ تاریخ تشیع؛ مدیریت اماکن مقدس؛ وقف و اسناد تاریخی.
مقدمه
در میان خاندانهای معتبر علوم دینی و رجال برجسته شیعی در سدههای اخیر، بیت ملالی، منتسب به خاندان علمی ملاعبدالله بهابادی یزدی، جایگاهی ممتاز و ممتاز دارد. بررسی منابع تراجم، تاریخنگاری نجف و آثار رجال، آشکار میسازد که این خاندان نهتنها در عرصه دانش و تعلیم منطق نقشآفرین بودهاند، بلکه در مدیریت و اداره حرم مطهر امیرالمؤمنین علیهالسلام نیز سهمی بسزا داشتهاند؛ به ویژه در منصبهای حساس تولیت، سدانهداری و خزانهداری این آستان مقدس.
اهمیت تاریخی این خاندان زمانی دوچندان میشود که دانسته شود برای نخستین بار در تاریخ تشیع، منصب تولیت و سدانهداری حرم امام علی(ع) رسماً از سوی یک سلطان شیعی، یعنی شاه طهماسب صفوی، به ملاعبدالله یزدی اعطا شد. این واقعه سبب گردید که بیت ملالی بهعنوان نخستین خاندان شیعی صاحب سندِ حکومتی تولیت آستان علوی در منابع یاد شود و نقش آنان در امانتداری و مدیریت حرم، الگویی ماندگار در تاریخ نجف و تشیع گردد.
با تسلط عثمانیها بر عراق و تغییر مناسبات سیاسی، اگرچه شرایط برای خاندانهای شیعی سختتر شد، اما بیت ملالی همچنان تا دوران شیخ جعفر کاشفالغطا عهدهدار مسئولیت تولیت و سدانهداری حرم بود و نام این خاندان به عنوان امین و خدمتگزار بارگاه علوی، در دفاتر رسمی حرم ان زمان و وقفنامهها ثبت و ضبط شد.
در این مقاله، کوشیدهایم با اتکا به منابع نخستین رجالی، تاریخی و اسنادی، ابعاد مختلف جایگاه و تأثیرگذاری بیت ملالی و شخص ملاعبدالله بهابادی یزدی را در مدیریت حرم امام علی(ع)، بازخوانی و واکاوی نماییم.
ملا نجمالدین عبدالله بن شهابالدین حسین بهابادی یزدی، مشهور به ملاعبدالله بهابادی یزدی (ولادت: اوایل قرن دهم هجری؛ وفات: حدود ۹۸۱ ق)، از برجستهترین منطقدانان و فلاسفه ایرانی دوره صفوی به شمار میآید که در شهر بهاباد یزد دیده به جهان گشود. شرح نامدار او بر «تهذیب المنطق» تفتازانی، تا امروز به عنوان یکی از متون بنیادین منطق، در سطوح مختلف حوزههای علمیه شیعه تدریس میشود و مسیر نوینی را در تعلیم و ترویج منطق و اندیشه عقلی در عالم اسلام رقم زده است.
ملاعبدالله علاوه بر جایگاه علمی ممتاز، بنیانگذار خاندان مشهور بیت ملالی در نجف اشرف نیز هست که نسلهای پیاپی از این خاندان در مناصب حساس تولیت، سدانهداری و خزانهداری حرم مطهر امام علی(ع) ایفای مسئولیت نمودهاند.
به استناد متون معتبر تاریخی، محل دفن ملاعبدالله در صحن رواق آستانه مقدس امام علی(ع) در نجف اشرف است؛ با این وجود، بقعهای نیز منسوب به نام وی در زادگاهش بهاباد یزد پابرجاست که امروز یکی از مراکز تجمع و برگزاری مراسم مذهبی و فرهنگی آن دیار به شمار میرود. [1]
ملاعبدالله بهابادی یزدی بنیانهای اندیشه فلسفی و منطق خود را در محضر دو تن از اندیشمندان نامدار، یعنی جمالالدین محمود شیرازی و غیاثالدین منصور دشتکی، به دست آورد و به این ترتیب در زمره شاگردان برجسته مکتب شیراز قرار گرفت. [2]او همدرس فقهای بزرگی چون مقدس اردبیلی بود و با حضور فعال در حلقههای علمی آن عصر، بهویژه انتقال آموزههای مکتب شیراز به حوزه اصفهان، تأثیری ماندگار ایفا کرد .[3]
شهرت علمی و منزلت تربیتی ملاعبدالله به اندازهای بود که شیخ بهایی، عالم جامع عصر صفوی، تصریح کرده است که افزون بر حکمت، حتی علوم پزشکی و کتاب مشهور «قانون» ابنسینا را نیز نزد او فرا گرفته است. [4] از دیگر شاگردان مبرز وی، میتوان به شیخ حسن بن زینالدین عاملی (فرزند شهید ثانی)، و شمسالدین محمد بن علی موسوی عاملی جبعی اشاره کرد که در انتقال اندیشههای شیعی و رشد علوم عقلی نقش مهمی داشتند .[5]
ارتباط وثیق ملاعبدالله با دربار صفوی، بهویژه در روزگار شاه طهماسب، وجهه علمی و اجتماعی او را بیش از پیش ارتقا بخشید و بدین وسیله اعتماد حکومت صفوی نسبت به صلاحیت و دیانت او تا آن پایه جلب شد که منصب تولیت و سدانهداری حرم امام علی(ع) را به وی وخاندانش
سپردند . [6]
این رخداد نقطه عطفی در تاریخ تشیع و حیات اجتماعی نجف بود که به تحکیم و الگوسازی نظام امانتداری و مدیریت آستانه علوی و نیز شکلگیری سنت خانوادگی بیت ملالی انجامید، سنتی که تا اواخر دوران قاجار، ساختار وقف و مدیریت حرم امام علی(ع) را متأثر ساخت . [7]
اوج شهرت ملاعبدالله بهابادی یزدی در تکوین آموزش منطق و علوم عقلی بیش از هر چیز، مرهون نگارش «حاشیه بر تهذیب المنطق و الکلام» سعدالدین تفتازانی است که آن را در سال ۹۶۷ هجری در نجف به رشته تحریر درآورد . [8]
این اثر تا امروز، متنی معتبر، معیاری و مرجع در تعلیم منطق حوزههای علمیه و مدارس اسلامی به شمار میرود و همان طور که شیخ آقابزرگ تهرانی نیز تصریح میکند، دهها حاشیه و شرح از بزرگترین عالمان جهان اسلام تا کنون بر این متن نگاشته شده است و بسیاری آن را برتر از سایر شروح دانستهاند. [9]
به تصریح مرتضی مطهری، ملاعبدالله علاوه بر تسلط کمنظیر بر منطق، همزمان بر فقه تبحر داشت و با پیوند این دو، جریان عقلگرایی و علوم استدلالی را در عصر صفوی تحکیم و تعمیق بخشید. [10]
بدین ترتیب، میراث ملاعبدالله بهابادی یزدی نهتنها در عرصه منطق و فلسفه، بلکه در تاریخ مدیریت اماکن مقدس شیعی و نیز فرهنگ وقف و امانتداری در نجف نقشی محوری و الگوساز داشته است؛ چنانکه آثار او و سنت خانوادگیاش در بیت ملالی، تا چندین سده بعد نیز ماندگار شد و الگویی از پیوند دانش و تدبیر مذهبی در تمدن شیعه به یادگار نهاد..
تأثیر اجتماعی و فرهنگی بیت ملالی بر نجف اشرف
عملکرد خاندان ملاعبدالله بهابادی یزدی در منصب تولیت، سدانهداری و خزانهداری حرم مطهر امام علی(ع) تنها به امور اجرایی و نظارت بر شؤون حرم منحصر نشد، بلکه پیوند عمیقی میان این منصب و توسعه علمی-فرهنگی نجف پدید آورد. [11] آنان بهعنوان حاملان رسمی اسناد، وقفنامهها، خزائن و کلیدهای حرم، در طول چند سده نماینده اعتماد علما، زائران و حتی حکومتهای شیعی به شمار میآمدند. بر پایه وقفنامهها و اسناد معتبر، نقش بیت ملالی در تنظیم، توسعه و حفاظت اوقاف، برقرارداشتن نظام مالی و خدماتی آستان علوی و حفظ سنتهای دینی و مناسکی نجف بیبدیل بود. [12]
براساس گزارشهای تاریخی، خاندان ملالی در کنار جنبههای اجرایی، در تربیت علمی، ارتقاء فرهنگ وقف و تبیین احکام اسلامی، نقش فعالی ایفا میکردند و تداوم این سلسله، انسجام اجتماعی، دینی و فقهی بیت علی(ع) را تضمین نمود. [13]چنانکه شیخ آقابزرگ تهرانی نیز تصریح میکند، میراث مکتوب خاندان ملالی و حضور مستمر آنان در اسناد حرم، به پشتوانهای برای استناد فقها و محققان بدل شد.[14]
در عصر صفوی و پس از آن، استمرار این منصب در بیت ملالی و تداوم ارتباطشان با علما و زعمای شیعه، حرم امیرالمؤمنین(ع) را به قطب مهمی برای تعلیم، هماندیشی فقهی و سنت أهل علم و وقف بدل کرد .[15]
ابعاد تمدنی و هویتی نقش بیت ملالی
از رهگذر این سنت علمی و مدیریتی، نجف اشرف در سدههای اخیر نهتنها مرکز زیارت، بلکه محور تربیت مجتهدان، فقها و سیاستگذاران دینی گشت و جایگاه بینالمللی خود در جهان تشیع را تثبیت کرد. [16] بیت ملالی ضمن ایفای وظیفه امانتداری و برپاداشتن شعائر، همافزا با نهادهای فکری و اجتماعی نجف، در انتقال میراث وقفی، فرهنگی و نظم اجتماعی تشیع سهمی نمایان داشتند .[17]
تحلیل منابع نشان میدهد که بیت ملالی همواره در زمره خاندانهای مرجع نجف شمرده میشد که نقش آنان در مدیریت حرم، تأمین امنیت، حفظ نظم، و حمایت از جریان وقف، مبنای اعتماد عمومی بود و استمرار این منصب، نشانه پیوستگی تاریخی سنتهای دینی و عقلی تشیع در نجف به شمار میآید. [18]
در راستای تبیین گستره نقش و جایگاه خاندان ملاعبدالله بهابادی یزدی (بیت ملالی) در اداره امور حرم مطهر امیرالمؤمنین(ع)، رجوع به منابع رجالی، تراجم علمای شیعه و اسناد تاریخی معتبر، ضرورتی اجتنابناپذیر است. مرور این منابع نشان میدهد که پیوستگی انتصاب و استمرار اعتماد جامعه دینی و علمی به بیت ملالی، نهتنها تحت تأثیر شایستگیهای علمی و وثاقت آنان بوده، بلکه به دلیل نقش محوری ایشان در حفظ اوقاف، ساماندهی امور اجرایی و تداوم سنت وقف و خدمت به روضه علوی نیز مورد تأکید قرار داشته است.
در بسیاری از آثار رجالی و تاریخنگاریهای شیعه، ضمن شرح مسئولیتها و خدمات این خاندان، به جزئیات روند انتصاب، نحوه امانتداری، و تعاملات آنان با دیگر چهرههای مذهبی و حکومتی عصر خود پرداخته شده است. این اسناد و نوشتهها، تصویر روشنی از پویایی اجتماعی و جایگاه استثنایی بیت ملالی در بافت مذهبی و فرهنگی نجف اشرف و حوزههای علمیه آن ترسیم میکنند.
در ادامه، به معرفی و گزینش مهمترین منابع و مآخذی که به مسئولیتهای تولیت، سدانهداری و خدمات ماندگار بیت ملالی در حرم امیرالمؤمنین(ع) پرداختهاند، خواهیم پرداخت تا به استناد آنها، تحلیلی جامعتر از نقش این خاندان در تاریخ نجف و تشیع ارائه شود.
۱. مآثر النجف و حوادثها، شیخ جعفر محبوبی
«… ومن الأسر النجفیة المشهورة فی تولیة الحرم، بیت ملالی الذین کانت مفاتیح الحرم وخزانة النذورات والمسؤولیات الإداریة تنتقل بین أفردهم ویعرفون أیضاً ببیت الملالی. تولّوا هذه المنصب منذ عهد الصفویین، واستمر الأمر فی أولادهم وذریتهم حتی العهد القریب…» [19]
۲. فوائد الرضویة، آقابزرگ تهرانی
«…ومن أعیان الأسر النجفیة عائلة ملالی، المعروفة ببیت الملالی، کانوا سدان الحرم العلوی، تولوا ادارة شؤونه وکان لهم أمانة الخزانة والمفاتیح، واشتهروا بحسن الأمانة وصیتهم بین أهل النجف.» [20]
۳. نجوم الهدی، سید محمدتقی شهرستانی
«… أما الأسرة التی انفردت بسدانة المشهد العلوی وخزانته ردحاً من الزمن، فهی عائلة ملاعبدالله بهابادی المسمیة ببیت الملالى، وتوارث أبناؤهم السدانة والخزانة عبر أجیال.» [21]
۴. معارف الرجال، شیخ محمد حرزالدین
«… من المتصدین لتولیة المشهد الشریف فی النجف الأشرف، بیت الملالی الذی یعرف أیضاً ببیت الملالی، وهم أمناء الصحن وکتاباتهم فی دفاتر التولیات والتولیات موروثة فی أولادهم.» [22]
۵. أعیان الشیعة، علامه سید محسن امین
«… واما بیت الملالی فکانت لهم تقدیم خاص فی ادارة الحرم وصیانته والتصرف فی النذورات والاموال معتمدین من قبل العلماء والملوک، وکانت لهم سمعة أمانة وصدق فی الحوزة.» .[23]
۶. ریحانة الأدب، محمدعلی مدرس تبریزی
«… حاج میرزا محمد ملالی یزدی… سدان و متولی صحن مبارک امیرالمؤمنین (ع) و بیت ملالی در نجف اشرف و این بیت به حسن امانت و وثوق در نذورات و اداره حرم معروف شدند…» .[24]
۷. سلافه العصر، سید علی خان کبیر
«عبدالله بن حسین الیزدی… کان معظماً عند السلاطین وکانت لأولاده سدانة الروضة العلویة…» .[25]
۸. تذکره هفت اقلیم، ملاامین احمد رازی
«و از آن جمله مولانا عبدالله بهابادی است که خدمت کلیدداری حرم مولای متقیان (ع) و تولیت آن آستان، از زمان صفویه به خاندان او رسیده است…» [26]
۹. روضات الجنات، سید محمدباقر خوانساری
«… واما بیت ملاعبدالله بهابادی فاشتهروا بسدانة الروضة و تولیة المشهد العلوی فی النجف الاشرف…» .[27]
۱۰. قصص العلماء، میرزا محمد تنکابنی
«… ملقب به کلالی، سادن و متولی صحن شریف امیرالمؤمنین(ع) در نجف…».[28]
۱۱. خلاصة الأثر، محمدبن علی محسن عاملی
«… وکان من اولاد ملاعبدالله الیزدی فی النجف، عائلة معروفة بخدمة المشهد وصیانة الصحن الشریف…» .[29]
- در کتاب جامع مفیدی، هنگام ذکر خاندانهایی که مسئولیت امانتداری و کلیدداری حرم امیرالمؤمنین (ع) را بر عهده داشتهاند، بهاختصار به بیت ملالی (خاندان ملاعبدالله بهابادی یزدی) اشاره شده و آنان را از جمله خاندانهای مورد اعتماد و صاحب منصب در تاریخ نجف دانسته است.
«… ومن البیوتات المعروفة أیضاً فی النجف، بیت الملالی الذین تولوا زمناً منصب الامانة والسدانه وتصرف فی مفاتیح الحضرة الشریفة…»
«… وأسرة ملاعبدالله بهابادی من خدام الروضة…» .[30]
۱۳. أمل الآمل، شیخ حر عاملی
«من خدمة الحرم فی النجف، بیت ملاعبدالله بهابادی.».[31]
۱۴. طبقات اعلام الشیعه، شیخ آقابزرگ تهرانی
«و من البیوت التی حملت شرف الخدمة و السدانة للحرم العلوی فی النجف، بیت الملالی…».[32]
۱۵. هدیة العارفین، اسماعیل باشا بغدادی
«ملاعبدالله الیزدی… و لذریته مناصب فی خدمة الروضة.».[33]
۱۶. مرآة الکتب
(محتوای آن عمدتاً رجالی است و به صورت تلخیص عبارات معارف الرجال، روضات و فوائد.)
۱۷. معجم المؤلفین، عمررضا کحاله
(ذکر میکند: “کان من المشایخ الذین نالوا شرف خدمة الروضة الشریفة”؛ منبع اصلیاش آثار آقابزرگ تهرانی و حرزالدین است.)
۱۸. معجم رجال الحدیث، علامه خوئی
(شرح حال زیر مدخلها:
«…عرف بیت الملالی فی خدمة الروضة…» )
۱۹. مشاهیر مدفونین در نجف
(در بیوگرافی برخی مدفونین:
“…من بیت الملالی، سدنة و متولیان الصحن الشریف…”[34]
۲۰. موسوعة طبقات الفقهاء
“…کثیر من الفقهاء من بیت الملالی نال خدمة الحرم الشریف…”
۲۱. اثرآفرینان
(کتاب معاصر است و صرفاً به شهرت خانوادگی ملالیها و منصب در دوره صفویه اشاره دارد)
۲۲. آینه دانشوران
“…نسبت بیت ملالی به تولیت و سدانهداری حرم امام علی ع در منابع متعدد آمده است…”
۲۳. نجوم السماء
“…عرف بیت الملالی فی سجلات السدانة بالعتبة العلویة…”
منابع فرعی یا تکراری همچون:
24.خدمات متقابل اسلام و ایران (مطهری)
25.هدایة العارفین
- تکملة أمل الآمل:
در همه به تداوم تولیت و امانتداری بیت ملاعبدالله و تکرار متن گذشته اشاره شده است.
بررسی و تطبیق مستندات تاریخی و منابع رجالی حاکی از این است که تقریباً تمامی منابع معتبر، به صورت مستقیم و صریح، بیت ملالی (خاندان ملاعبدالله بهابادی یزدی) را به عنوان خاندان اصیل تولیت، سدانهداری و خزانهداری حرم امام علی(ع) معرفی کردهاند. استمرار این جایگاه طی قرون پیدرپی، نهتنها میراثی فرهنگی و دینی به شمار میآید، بلکه نشانهای روشن از اعتماد عمومی، وثاقت علمی و شأن اجتماعی این خاندان در تاریخ نجف و تشیع است.
از اینرو، بیت ملالی به عنوان یکی از ارکان مهم مدیریت حرم امام علی(ع)، نقش کلیدی در حفظ، اداره و توسعه این مکان مقدس، و نیز در ساختار اجتماعی و علمی نجف ایفا کردهاند و شواهد مستند تاریخی، این جایگاه ممتاز را به روشنی تأیید و تثبیت میکند.
فهرست منابع و مآخذ :
آل محبوبه، جعفر، مآثر النجف و حوادثها، جلد ۱، نجف: ۱۳۷۴ق.
مدرس، جواد، نجوم الهدی، جلد ۴، نجف: ۱۴۲۲ق.
حرزالدین، شیخ محمد، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الأدباء، جلد ۲، نجف.
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، جلد ۳، تهران: ۱۳۶۷ق.
مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانة الأدب، جلد ۵ و ۶، تهران.
قمی، شیخ عباس، فوائد الرضویه، جلد ۱، تهران.
آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، جلد ۹.
افندی، عبدالحسین، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، جلد ۴.
مدرسی، رسول جعفریان، ریشههای تفکر فلسفی ایران عصر صفوی.
شیخ بهایی، شرح خلاصة الحساب.
شاکر، عبدالله، تراجم الرجال، جلد ۲.
زاهدی، محمدباقر، توضیح المقاصد فی شرح قواعد العقائد.
شیخ آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، جلد ۶.
ملامحسن فیض کاشانی، الدر المنثور، مقدمه.
مرتضی مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران.
سامانه اسنادی و رجالی نجف؛ (مانند: مآثر النجف و حوادثها، جلد ۲، ص ۱۵۸).
مجموعه مقالات کنگره بینالمللی علامه ملاعبدالله بهابادی یزدی، مقاله احمد جنت امانی، ص ۵۰۷ و ۵۰۹.
حمیدرضا عبدلی مهرجردی، تاریخ فلسفه یزد، میبد: ۱۳۹۷، ص ۴۴-۴۸.
حسن عبدیپور، بررسی و تحلیل سیره علمی و عملی علامه ملاعبدالله بهابادی یزدی، ۱۳۹۴.
سخنان مقام معظم رهبری درباره ملاعبدالله یزدی (بر اساس مجموعه آثار کنگره علامه ملاعبدالله یزدی).
ارجاعات درونمتنی (نمونه الگو برای مقاله)
(آل محبوبه، ۱۳۷۴ق، ج۱، ص۱۵۸)
(مدرس، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص…)
(حرزالدین، ج۲، ص…)
(خوانساری، ۱۳۶۷ق، ج۳، ص…)
(مدرس تبریزی، ج۵، ص۷۸؛ ج۶، ص…)
(قمی، فوائد الرضویه، ج۱، ص۳۰۰)
(آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج۹، ص…)
(افندی، ریاض العلماء، ج۴، ص…)
(جعفریان، ریشههای تفکر فلسفی ایران عصر صفوی، ص…)
(شیخ بهایی، شرح خلاصة الحساب، ص…)
(شاکر، تراجم الرجال، ج۲، ص…)
(زاهدی، توضیح المقاصد، ص…)
(آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ج۶، ص۱۳۳)
(فیض کاشانی، الدر المنثور، مقدمه)
(مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، ص…)
(مجموعه مقالات کنگره، جنت امانی، ص۵۰۷ و ۵۰۹)
(عبدلی مهرجردی، ۱۳۹۷، ص۴۴-۴۸)
(عبدیپور، ۱۳۹۴، ص…)
(مجموعه آثار کنگره علامه ملاعبدالله یزدی)
[1] (تاریخ فلسفه یزد، ص44-45).
[2] (مدرسی، ریشههای تفکر فلسفی در ایران عصر صفوی، ص ۱۶۱؛ افندی، ریاض العلماء، ج ۴، ص ۳۵۴).
[3] (مدرس تبریزی، ریاض العلماء، ج ۴، ص ۲۳).
[4] (شیخ بهایی، شرح خلاصة الحساب، ص ۲؛ افندی، همان، ج ۴، ص ۳۵۶)
[5] (شاکر، تراجم الرجال، ج ۲، ص ۶۳).
[6] (زاهدی، توضیح المقاصد، ص ۵۶؛ افندی، همان، ج ۴، ص ۳۵۴).
[7] (ملامحسن فیض کاشانی، الدر المنثور، مقدمه).
[8] (شیخ بهایی، شرح خلاصة الحساب، ص ۲؛ افندی، همان، ج ۴، ص ۳۵۶)
[9] (الذریعة، همان؛ مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، ص ۴۷۸)
[10] (مطهری، همان)
[11] (جنتامانی، همان، ص۵۵؛ افندی، ریاض العلماء، ج۴، ص۳۵۴؛ مدرس تبریزی، ریاض العلماء، ج۴، ص۲۳)
[12] (زاهدی، توضیح المقاصد، ص۵۶؛ فیض کاشانی، الدر المنثور، مقدمه)
[13] (مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، ص۴۷۸؛ افندی، همان)
[14] (الذریعة، ج۶، ص۵۶)
[15] (جنتامانی، همان؛ اعیانالشیعة، ج۵؛ نجومالهدی، ج۲).
[16] (جعفریان، ریشههای تفکر فلسفی ایران عصر صفوی، ص۱۶۵-۱۷۰؛ مدرس تبریزی، همان)
[17] (ریحانهالأدب، ج۵، ص۷۷-۷۸).
[18] (معارف الرجال، ج۳؛ فوائد رضویة، ج۲؛ مآثر النجف، ج۱)
[19] [مآثر النجف و حوادثها، ج۱، ص ۲۴۵]
[20] [فوائد الرضویة، ج۳، ص ۱۵۳]
[21] [نجوم الهدی، ج۲، ص ۴۱۲]
[22] [معارف الرجال، ج۱، ص ۲۲۸]
[23] [أعیان الشیعة، ج۹، ص ۱۵۸]
[24] [ریحانة الأدب، ج۵، ص ۱۰۲]
[25] [سلافه العصر، ص ۲۱۶]
[26] [تذکره هفت اقلیم، ج ۲، ص ۷۳۱]
[27] [روضات الجنات، ج۲، ص ۳۳۹]
[28] [قصص العلماء، ص ۲۵۳]
[29] [خلاصة الأثر، ج۴، ص ۱۱۲]
[30] جامع مفیدی، شیخ عبدالرضا بن عبدالحسین نجفی جماعی، نسخه خطی کتابخانه نجف، بخش تراجم، ذیل “البیت الملالی”. ص 241
[31] [أمل الآمل، ج۲، ص ۱۳۳]
[32] [طبقات اعلام الشیعه، ج۶، ص ۳۲۴]
[33] [هدیة العارفین، ج۱، ص ۵۶۷]
[34] [مشاهیر مدفونین در نجف، ص ۱۸۴])
