چکیده مقالات

مراتب عرفان ملا عبدالله بهابادی یزدی
نویسنده: دکترعبدالرحیم شهریاری

علامه ملا عبد الله بهابادی فقیهی اخباری یا اصولی ؟
نویسنده: مرتضی خوشنویس زاده اصفهانی

نقش ملا عبدالله بهابادی در تکوین جریان تعقل گرایی عصر صفوی
نویسنده: حجت الاسلام و المسلمین بشکانی

نقد دیدگاه شرح حال نویسان پیرامون ملا عبدالله یزدی
نویسنده: عظیم عابدینی-حبیب الله یوسفی

فعالیت های تفسیری علامه ملا عبدالله یزدی
نویسنده: عظیم عابدینی و حبیب الله یوسفی

مطالعه ی توصیفی حاشیه ملا عبدالله بهابادی از منظر تحلیل ژانر
نویسنده: سید عبدالمجید طباطبایی لطفی و طاهره قاسمی

تلامذه ملا عبدالله بهابادی یزدی
نویسنده: عبدالصمد جودتی استیار

ملا عبدالله یزدی و خاندان ملالی در عرصۀ تولیت حرم علوی(ع)
نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احمد جنت امانی

ملا عبدالله بهابادی یزدی در «الذریعه»
نویسنده: محمدعلی نجفی کرمانشاهی

بررسی و تحلیل دلائل هم­گرایی عالمان شیعه با دولت صفوی
نویسنده: حسن عبدب پور، اضغر میرزایی

مطالب

حاشیه ملا عبدالله یزدی (م 981ق)

 

 

 

 

 

 

 ملا عبدالله‌بن شهاب‌الدین بهابادی یزدی از علمای مشهور شیعه در قرن دهم هجری است که سیدعلی‌خان کبیر در کتاب سلافةالعصر درباره‌اش می‌نویسد: «عبدالله پسر حسین یزدی، استاد شیخ بهاءالدین، علامه روزگار خویش است. کسی در دانش و تقوا و فضیلت به او نرسد».

ملا عبدالله‌بن شهاب‌الدین بهابادی یزدی از علمای مشهور شیعه در قرن دهم هجری است که سیدعلی‌خان کبیر در کتاب سلافةالعصر درباره‌اش می‌نویسد: «عبدالله پسر حسین یزدی، استاد شیخ بهاءالدین، علامه روزگار خویش است. کسی در دانش و تقوا و فضیلت به او نرسد». او را شهابادی یا شاه‌آبادی نیز گفته‌اند؛ در اصفهان تحصیل کرد. از اساتید او جمال‌الدین محمود شیرازی شاگرد جلال‌الدین دوانی (علوم معقول)، حسن‌بن زین‌الدین و سیدمحمد عاملی صاحب مدارک (علم فقه) را نام برده‌اند. مقدس اردبیلی و ملا میرزاجان باغنوی از همدرسان او بوده‌اند. ایشان هم‌چنین به حسن‌بن زین‌الدین و سیدمحمد عاملی صاحب مدارک، علوم عقلی آموخته است. شیخ بهایی نیز از شاگردان ملا عبدالله یزدی به شمار می‌رود.

این عالم ربانی صاحب مدرسه‌ای در اصفهان و سپس در نجف بوده است که مشهور به مدرسه ملا عبدالله هستند.

ملا عبدالله یزدی، خزانه‌دار حرم امیرالمؤمنین‌ علیه‌السلام نیز بوده و این منصب تا سال‌های سال بین خاندان ایشان باقی بوده است. این خاندان مشهور به «بیت‌الملالی» هستند. آثار قلمی بسیاری دارد که عمده آن‌ها حاشیه بر آثار گذشتگان است، عناوین برخی از آن‌ها چنین است:

حاشیه تهذیب‌المنطق به عربی، حاشیه تهذیب‌المنطق به فارسی، حاشیه تهذیب‌المنطق به عربی بحث ضابطه اشکال اربعه، حاشیه بر بحث «موضوع» از تهذیب‌المنطق، حاشیه بر حاشیه خطایی، شرح قواعد در فقه، شرح العجاله (الخراره)، حاشیه بر شمسیه، حاشیه استبصار، حاشیه مختصر مطول، الدرةالسنیة فی شرح‌الرسالة الألفیةالشهیدیه، حاشیه بر مبحث الجواهر از شرح‌التجرید، حاشیه بر مختصرالتلخیص، والتجارةالرابحة فی تفسیرالسورة والفاتحة.

شرح عربی ملا عبدالله بر تهذیبالمنطق تفتازانی

سعدالدین مسعودبن عمر تفتازانی (م 792ق) کتابی در منطق و کلام در دو بخش نگاشت با عنوان تهذیب‌المنطق والکلام؛ بخش نخست آن، منطق، مورد توجه علما قرار گرفت؛ به‌طوری که متن درسی حوزه‌های علمیه گشت و شرح و حاشیه‌های بسیاری بر آن نوشته شد. یکی از مشهورترین و دقیق‌ترین آن‌ها شرح عربی ملاعبدالله یزدی معروف به حاشیه است که متن درسی حوزه‌های علمیه بوده است. گفتنی است که افزون بر آن، سه شرح دیگر نیز بر این کتاب نگاشته است.

ملاعبدالله نگارش حاشیه را در صبح چهارشنبه 27 ذی‌قعده 967ق (مصادف با ایام حکمرانی شاه طهماسب صفوی) به پایان برده است، این حاشیه اگر چه خود حاشیه‌ای است بر کتاب تهذیب، و حتی بدین نام مشهور است، ولی خود هویتی مستقل دارد. حتی بخشی از شهرت تهذیب به جهت آوازه همین حاشیه است. این حاشیه، چنان دقیق و کامل بوده که در ایران و هند و عراق، متن درسی گشته است. طلاب حوزه‌های علمیه ابتدا منطق کبری را می‌خواندند، سپس به درس حاشیه ملا عبدالله راه می‌یافتند.

شایان ذکر است که چند سالی است در حوزه علمیه قم، در مدارس تحت پوشش مرکز شورای عالی حوزه، حاشیه ملا عبدالله از دروس حوزوی کنار گذاشته شده است و کتاب المنطق نوشته محمدرضا مظفر (م 1383ق) یا خلاصه آن تدریس می‌شود.

فهرست کلی حاشیه را برای پرهیز از اطناب و ذکر جزئیات، چنین می‌توان تصویر نمود: المقدمة؛ المقصدالأول فی‌التصورات؛ المقصدالثانی فی‌التصدیقات؛ باب‌الحجیة و هیئة تألیفها؛ خاتمه (اجزاء العلوم‌الثلاثة).

کتاب با عبارت بسمله «قوله: الحمدلله»: افتتح بحمدالله بعدالبسملة ابتداء بخیرالکلام و اقتداء بحدیث خیرالانام علیه‌وآله‌الصلاةوالسلام» آغاز می‌شود.

شیوه حواشی در این کتاب

ملاعبدالله، حاشیه را با عناوین «قوله» آغاز کرده است؛ بدین صورت که کلمه یا عباراتی از متن تهذیب را انتخاب کرده و با عنوان «قوله» آن‌را از متن خود متمایز کرده، سپس توضیح و تفسیر داده است.

توضیحات ملاعبدالله، شامل توضیح معانی واژگان، بیان ترکیب نحوی عبارت، بیان مراد مصنف تهذیب، و پروراندن موضوعی مرتبط است.

حواشی بر حاشیه ملاعبدالله

از آن‌جایی که حاشیه ملاعبدالله، به دلایلی هم‌چون اتقان مطالب، روانی بیان و... هویتی مستقل پیدا کرد، علما و مدرسین بدان توجه کردند و حواشی و تعلیقاتی در شرح و توضیح آن نگاشتند. علامه شیخ آقابزرگ تهرانی در الذریعه (ج6، ص60ـ63) ذیل حاشیه ملاعبدالله، هجده عنوان از آن حاشیه‌ها را شناسانده است. افزون بر آن تعدادی از شرح‌های حاشیه در دوره اخیر نگاشته شده و در ذریعه نیامده است. با فهرست‌بندی آن‌ها تعدادشان به 43 عنوان می‌رسد.

نسخههای خطی حاشیه

در کتاب فهرست‌واره نسخه‌های خطی ایران (دنا) 646 نسخه خطی از این کتاب شناسانده شده است؛ این نسخه‌ها را از ص 87 تا صفحه 104 جلد چهارم دنا (دو ستونی) می‌توان ملاحظه کرد. بر اساس این فهرست، سه نسخه زیر از قدیم‌ترین نسخه‌های خطی شناخته شده، به شمار می‌روند:

1. نسخه کتابخانه ملک به شماره 1 / 1651 خط عنایت‌الله به تاریخ 22 رجب 985ق؛

2. نسخه کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 2/10542 خط ابوالقاسم‌بن سلطان حسین عبدالعظیمی رازی به تاریخ غره جمادی‌الأول 997.

3. نسخه آستان قدس رضوی‌ علیه‌السلام به شماره 1049 که نستعلیق قرن 10 کتابت شده است.

ترجمههای حاشیه

این کتاب از دیرباز تاکنون بارها ترجمه شده است؛ فهرست دنا 32 نسخه خطی از ترجمه‌های این کتاب را در صفحات 104 ـ 105 شناسانده است.

چاپهای حاشیه

این کتاب نخستین‌بار در سال 1268ق به همراه حاشیه میرزا علیرضا در تهران چاپ شد، سپس بارها بازچاپ شده است.

شایان توجه است که این کتاب، متن درسی حوزه‌های علمیه بوده است و عجیب نیست که صدها نسخه خطی و ترجمه فارسی داشته باشد و یا ده‌ها بار چاپ شود. اما یکی از چاپ‌های مورد توجه این کتاب، چاپ انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین است. این چاپ حواشی و تعلیقات بسیاری را نیز ضمیمه کتاب آورده است. اما از آن‌جایی که این حواشی درهم‌اند، نسخه‌هایشان شناسانده نشده و... شایسته است با اصول علمی، تحقیق و بازچاپ شود.

امید است دبیرخانه بزرگداشت علامه ملا عبدالله بهابادی به این مهم دست یازد و چاپ منقح و مقبولی از این کتاب به دست دهد.

تهیه و تدوین: عباسعلی مردی

 

 

 

 

 

 

کلیه حقوق این سایت برای پایگاه علامه آخوند ملا عبدالله یزدی بهابادی محفوظ است